آبراهام مازلو، انگیزه های تیپ های شخصیتی در اناگرام، محمدکاظم جاوید
انگیزه‌های تیپ‌های شخصیتی در اناگرام – بخش دوم
۱۳۹۶-۱۱-۰۷
ناخودآگاه در اناگرام
ناخودآگاه در اناگرام
۱۳۹۶-۱۱-۱۱
نمادهای درون شعر؛ مکانی برای ناخودآگاه، موسسه ماه شید خرد

نمادهای درونِ شعر؛ مکانی برای ناخودآگاه

 

در چند مقاله اخیر پس از تعریف مفهوم ناخودآگاه به نقش ناخودآگاه در اخلاق و عادات رفتاری اشاره شد. پس از آن به نقش بسیار مهم ناخودآگاه در فرهنگ پذیری افراد و در ادامه در دو مقاله، به نقش ناخودآگاه در بهبود زندگی و کارکرد ناخودآگاه در حل مسائل زندگی پرداختیم. در مقاله زیر به نقش نمادهای ناخودآگاه درون شعر اشاره خواهد شد.

 

 مفهوم نماد دارای ریشه زبان فارسی دری است که به معنی نمود یا ظاهر کننده و نماینده است که در زبان یونانی آن مترادف سمبل یعنی«به هم انداختن» و «به هم پیوستن» است و به یک نشانه یا علامت توجه دارد. رمزپردازی یا نمادگرایی یک ابزار قدیمی‌و کهن در انسان برای انتقال مفاهیم خودش بوده است. ردّپای نمادگرایی را می‌توان در طول زندگی روزمره یا در تفکرات و رویاهای انسان شاهد بود. هرجایی فراسوی مرزهای ارتباطی که در بیانی بی گفتار شکل می‌گیرد و انسان را به تفکری بدون کلام رهنمون می‌شود. در نماد عین و ذهن به هم می‌آمیزند. در این مقاله به نقش نماد به عنوان مکانی برای ناخودآگاه در شعر پرداخته می‌شود.

 

در فهم یک فرهنگ، اشعار شعرای هر جامعه ای معرّف بی واسطه آن جامعه است، و تردیدی در آن نیست. به طوری که داریوش شایگان برای معرفی جامعه ایرانی استناد به پنج نماد اندیشه و بینش فرهنگ ایرانیان؛ فردوسی، سعدی، خیام، مولوی و حافظ می‌کند.‌هال فرهنگ را نگاره ای از نمادها می‌شناسد. جایی که اندیشه، باورها و اعتقادات مذهبی و آداب و رسوم مردم شکل گرفته است. نمادها به دو صورت کلی آگاهانه یا ناخودآگاه شکل می‌گیرند. در ایجاد نمادهایی که آگاهانه شکل می‌گیرد و وارد زندگی مردم می‌شود، عامل بیرونی موثرتر است و در نمادهایی که ناخودآگاه خلق می‌شوند، عوامل آن درونی است. هرگاه انسان به درکی از حقایق به فراسوی عقل راه پیدا می‌کند و می‌کوشد تا بیانی از معرفت خویش داشته باشد، از نمادها استفاده می‌کند.

 

چرا که در بیان این حقایق به ظرف محدود عقل نمی‌گنجد. به طوری که مولانا می‌گوید:

گرچه تفسیر زبان روشنگر است – لیک عشق بی زبان روشنتر است

چون قلم اندر نوشتن می‌شتافت – چون به عشق آمد، قلم برخود شکافت

عقل در شرحش چو خر در گل بخفت – شرح عشق و عاشقی هم عشق گفت

 

به گفته یونگ هرگاه چیزهایی فراسوی ادراک ما باشد، نمادها به یاری ما می‌آیند تا بتوانیم به انتقال مفاهیم کمک کنیم. چنانچه از عامل بیرونی کمک بگیریم و آگاهانه به ایجاد نماد بپردازیم و یا از عامل درونی و ناخودآگاه به خلق نماد اقدام کنیم. نمادهای ناخودآگاه که اغلب در خواب و رویا یا در خلق اثری ادبی و هنری به یاری ما می‌آیند، اغلب با کشف و شهود همراه است. این نمادها داری ریشه‌هایی عمیق در کهن الگوها و ناخودآگاه جمعی ما بوده و بیانگر حالات درونی و روحی عمیق در ارتباط با خودآگاه و ناخودآگاه، تجربه‌های درونی و فردی ما در بیان حالات تنزل یا تعالی شخصیت ما خواهد بود. هر چه این نمادها ساخته و پرداخته حالات عمیق درونی انسان باشد، در واقع از ناخودآگاه جمعی افراد تغذیه کرده و به خوبی می‌تواند به بیان انتقال احساس و اندیشه در میان انسان نقش آفرین باشد.

 

یکی از زیباترین و عالی ترین بیان‌های ناخودآگاه جمعی در ایرانیان، شعر و به ویژه اشعار حافظ در زندگی روزمره مردم است. مکانی برای تعامل و انتقال احساس و اندیشه در کلامی‌از بی کلامی! هرگاه ما در بهره بردن و انتقال احساس خود با یک تفأل کوشش می‌کنیم تا به یاری و بهره از یک نماد در شعر حافظ به تماشای احساس خود با دیگری یا تجربه و فهمی‌از مسئله خود داشته باشیم، گویی در آیینه شعر فرصتی برای دیدن و تماشای خود ما فراهم می‌شود. بی دلیل نیست که آیینه در کلام ادبا همواره نماد بازتاب حقیقت وجود ماست. همچنین لکان، مرحله آیینه گی را جستجویی در یگانگی با کودک می‌شناسد.

 

ما نیز در آیینه شعر و غزل حافظ در پی وحدتی از کودک درون ناخودآگاه خود با خودآگاه خود بر می‌آییم. در بررسی و تحلیل نمادها چه آن‌ها که در رؤیاهای ما ظاهر می‌شوند و چه آن‌هایی که در هنری چون شعر تبلور پیدا می‌کنند، باید به چند نکته در آن توجه داشت: نخست اینکه این مفاهیم نمادها در اساطیر هنرمند را باید درک کرد. در مرحله بعد نظر و عقیده خود شخص درمورد نمادهایی که در اثر می‌بیند برای او با اهمیت هستند.

 

البته این نشانه‌ها گاه به ما راست می‌گویند و گاه دروغ؛ یا به تعبیری دیگر خواب‌ها می‌توانند پیام‌های صادقانه ای داشته باشند یا برعکس. در هر حال باید از پیام‌های ضمنی درون نمادها وجوه مختلف آن را در نظر داشت. همچنین است شعر حافظ برای ما. این نمادهای ناخودآگاه در ابیات حافظ برای هر فرد چه معنایی دارد و اینکه این نمادها در ناخودآگاه جمعی چه پیامی‌دارد، همگی در دریافت ما و شناخت ما نسبت به ناخودآگاه مان ارزشمند است.

حال با زبان ناخودآگاه خود تفألی به حافظ لسان الغیب می‌زنیم و از او می‌پرسیم: ناخودآگاه چیست و تو توصیفش به زبان خود بکن!

ای هم شکل تو مطبوع و هم جای تو خوش _ دلم از عشوه شیرین شکرخای تو خوش

همچو گلبرگ طری هست وجود تو لطیف _ همچو سرو چمن خلد سراپای تو خوش

 

دکتر مهشید رضوی رضوانی


 

منابع:

  • ی‍ون‍گ‌، ک‍ارل‌ گ‍وس‍ت‍او (۱۳۷۴). انسان و سمبول‌هایش، ترجمه ابوطالب صارمی، تهران، امیرکبیر.
  • سجودی، فرزان (۱۳۹۳). نشانه شناسی کاربردی، تهران، نشر علم.
  • ناظرزاده کرمانی، فرهاد (۱۳۶۸). نمادگرایی در ادبیات نمایشی، تهران، انتشارات برگ.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سه × پنج =