دکتر مهشید رضوی، موسسه ماه شید خرد
کارگاه آموزشی «نه گانه ایرانی»
۱۳۹۶-۰۸-۰۳
دکتر مهشید رضوی، موسسه ماه شید خرد
کارگاه شخصیت شناسی به روش اناگرام
۱۳۹۶-۰۸-۱۰
دکتر کهشید رضوی، موسسه ماه شید خرد

نقش ناخودآگاه در تربیت اخلاقی- بخش اول

 

 

بررسی مفهوم ضمیرناخودآگاه توسط اندیشمندان، سابقه ­ای بسیار دراز دارد. با بررسی اندیشه­‌های افلاطون گرفته تا فیلسوفان معاصر همچون لایب نیتس، شوپنهاور و نیچه، می‌­توان به اهمیت این موضوع در شناخت رفتارهای انسان نزد متفکران غربی پی برد. همچنین با بررسی اندیشه ­های برخی از متفکران اسلامی می­ توان به اهمیت این موضوع پی برد. عارف و اندیشمند بزرگ، مولانا جلال الدین محمد بلخی معروف به مولوی، چنین می­ سراید:

هست پنهان حاکمی‌بر هر خرد             هر که را خواهد به فن، از سر برد

اما کسی که مفهوم ضمیرناخودآگاه را به شکل منظم و سازماندهی شده به جامعه علمی‌عرضه کرد، زیگموند فروید بود که منجر به بنیان گذاری مکتبی در روان شناسی تحت عنوان روانکاوی گردید.

تعریف فروید از مفهوم ناخودآگاه بسیار کامل و جذاب است:

  • ناهشیار مخزنی است از: تکانه‌های غریزی و دست نیافتنی، تجربیات سرکوب شده، خاطرات دوران کودکی قبل از رشد زبان و تمایلات نیرومندی که ارضا نشده اند.

شاید به بیانی خودمانی تر بتوان گفت رفتارهای ناخودآگاه ما همان رفتارهایی هستند که بدون اینکه دقیقا در موردشان فکر کنیم، صرفا انجامشان می‌دهیم. اعمال زیستی ما اعم از تمامی‌مباحث مرتبط با علم پزشکی، همگی در حوزه ناخودآگاه تعریف می‌شوند و هیچ یک از ما هرگز به اینکه مثلا ضربان قلبمان را تنظیم کنیم حتی فکر هم نکردیم (البته چون نیازی هم نداشتیم چرا که به طور خودکار توسط ذهن ناخودآگاه تنظیم شده است). اما فراتر از آن، خیلی اوقات رفتارهایی از ما سر می‌زند که علت اش را نمی‌دانیم، به ویژه در حالت‌های هیجانی. باید ریشه ­های بسیاری از رفتارهای تکرارشونده خودمان را در ناخودآگاه بیابیم.

 تمایلات سرکوب شده شامل تمامی‌خواسته‌هایی که فرد به ویژه در دوران کودکی داشته ولی به دلایل مختلف قدرت اجرای آن خواسته را نداشته است، عدم نوازش­‌ها در دوران نوزادی و خردسالی و … همگی بر رفتارهای تکرار شونده ما تأثیر به سزایی دارند.

اما سئوالی که پیش می‌آید: رفتارهای من به عنوان یک انسان صرفا ناخودآگاه است؟ آیا من هیچ رفتاری را که نسبت به آن آگاه باشم انجام نمی‌دهم؟ البته پاسخ به این سئوال بستگی به مورد بررسی دارد و شاید به جرأت بتوان گفت شدت و ضعف این موضوع در مورد هر فردی متفاوت است (یکی از ملزومات مراجعه به مشاوران روانشناسی همین است) اما چیزی که به طور کلی می‌توان به آن اشاره کرد این است که برای رفتن به سمت خودآگاهی هر چه بیشتر باید بر کنترل تخیلات و خاطره‌ها پرداخت. کنترل به معنای در نظر گرفتن هدف و در نظر گرفتن یک نقشه راه به منظور تحقق هدف و نه به معنای سرکوب (البته سرکوب می‌تواند به عنوان نوع خاصی از کنترل شناخته شود اما باید توسط فرد متخصص و یا با تجربه تشخیص داده شود).

چرا تخیلات و خاطره‌ها را باید کنترل کرد؟ چرا که جایگاه بسیار مهمی‌در پایه ریزی اندیشه‌های ما دارند و ما براساس اندیشه‌های خود به باورهای راستین خودمان می‌رسیم که این باورها منجر به عمل و رفتارهای عینی ما می‌گردند. پس با کنترل منشاء اصلی می‌توان به کنترل رفتارهای ناخودآگاه دست پیدا کرد.

سؤال اساسی این است: آیا علم اخلاق در این حوزه صحبتی کرده است؟ به این پرسش در مقاله بعدی پاسخ داده می‌شود.

 

دکتر سکینه سلمان ماهینی

دکتر مهشید رضوی رضوانی

 


برگرفته از مقاله «جایگاه و اهمیت ضمیر ناخودآگاه در آموزش اخلاق»

ارائه شده در همایش ملی اخلاق، دانشگاه شهید رجایی، ۷ اسفند ۱۳۹۲

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هجده + هشت =

//]]>