تحلیل فیلم ویپلش بر مبنای اناگرام، دکتر مهشید رضوی رضوانی، موسسه ماه شید خرد
کارگاه تحلیل فیلم Whiplash
۱۳۹۶-۱۰-۱۷
دکتر مهشید رضوی رضوانی، موسسه ماه شید خرد، محمدکاظم جاوید
با کمک ناخودآگاه­تان مسائل را بهتر حل کنید
۱۳۹۶-۱۰-۱۹
دکتر مرجان خودی، موسسه ماه شید خرد

نظم اجتماعی

 

در مقالۀ روح جامعه، به این موضوع اشاره کردیم که امیل دورکیم، وجدان جمعى را به عنوان واقعیتى عینى، والا و البته متمایز از وجدان‌هاى فردى می‌داند. او کاربرد وجدان جمعی را در جهت تبیین مسائل اجتماعى معرفی می‌کند. به اعتقاد وى وجدان جمعی عبارت است از دستگاهی معین و متشکل از مجموعه اعتقادها و احساسات مشترک در میانگین افراد یک جامعه واحد، به نحویکه این دستگاه، حیات خاص خود را دارد. (دورکیم،۱۳۶۹)

بنابراین، از نظر دورکیم وجدان جمعى وجودى مستقل است. بعضى دیگر وجدان جمعى را جذبۀ عارفانۀ وجدان‌هاى فردى مى دانند. بسیارى دیگر، آن را همچون مجموعه اى از جلوه‌هاى اندیشه‌ها، باورها و آرمان‌هاى مشترک در یک جامعه مى شناسند و بالاخره گروهى دیگر، آن را صرفاً یک نام می‌دانند که در جهت بیان تقابل دیدگاه‌هاى وجدان‌هاى مختلف در یک محیط اجتماعى، مطرح می‌گردد به نحویکه تعداد کثیرى از این وجدان‌هاى فردى در آن گرد آمده اند.

در واقع وجدان جمعی از شرایط خاصی که افراد در آن قرار دارند مستقل است. افراد می‌گذرند، ولی وجدان جمعی باقی می‌ماند. وجدان جمعی، در شمال و جنوب، در شهرهای بزرگ و کوچک و در حرفه‌های متفاوت همواره یکی است. هم‌چنین، وجدان جمعی با هر نسل عوض نمی‌شود، بلکه برعکس پیوند دهندۀ نسل‌های متمادی به یکدیگر است.

 

وجدان جمعی به منظور برقراری نظم اجتماعی عبارت است از باور و احساس مشترک در اصول اعتقادی حاکم بر جامعه و احساس و باور مشترک اکثریت افراد جامعه به هنجارهای اجتماعی وضع شده برای ایجاد امنیت مالی، جانی و سیاسی. پس جامعه ای که حداقل، نیمی‌از افراد آن دارای باور و احساس مشترک در اصول اعتقادی حاکم بر جامعه اند و هنجارهای اجتماعی را رعایت می‌کنند و به هنجارهایی پای بند هستند که امنیت مالی و جانی وسیعی را به همراه دارد.

نظم در لغت به‌معنای آرایش، ترتیب و توالی است. معنی مفهومی  نظم در حوزه‌های مختلف متفاوت است ولی در یک تعریف، نظم‌پذیری اجتماعی در افراد جامعه نتیجه نفوذ متقابل مجموعه ‌های مشترک آرمانی و هنجاری با شبکه‌های فرصتی و تعاملی کنشگران فردی و جمعی است .(چلپی،۱۳۷۵)

خانواده اولین و مهم‌ترین عامل جامعه‌پذیری فرد محسوب می‌شود و مدرسه دومین نهادی است که این مهم را بر عهده می‌گیرد. البته مفهوم نظم‎پذیری اجتماعی از قلمرو نهادهای رسمی‌مثل خانواده و مدرسه فراتر می‌رود و مطبوعات، رادیو، تلویزیون و تجارب شخصی را نیز شامل می‌شود که میدان گسترده ‌تری می‌یابد. در مورد اینکه نظم چگونه در افراد شکل می‎گیرد نظریه‎‌هایی مطرح شده است.

هابز، ایجاد و بقای جامعه و نظم اجتماعی را برمحور قرارداد اجتماعی می‌داند. انسان موجودی خودخواه است و صرفاً به ارضای امیال فردی علاقمند است. بنابراین روابط انسانی مبتنی ‌بر اصل رقابت است اما از طرفی ارضای امیال فردی نمی‌تواند با وجود هرج ‌و مرج در جامعه امکان ‌پذیر باشد. راه‌حل نهایی آن است که انسان‌‌ها با یکدیگر هم‌ آوازه شده و یک قرارداد اجتماعی را به ‌وجود آورند. این قرارداد اساس ایجاد نظم اجتماعی در جامعه است. در ضمن برای اجرای قرارداد اجتماعی مورد توافق یک قدرت شهریاری (یک قدرت بی‌غرض که بر روابط بین افراد نظارت دارد) لازم است که از این قرارداد اجتماعی حراست کند (ورسلی،۱۳۸۳)

 

کنت در بررسی نظم اجتماعی، به اجزای تشکیل‌دهنده‌ یک نظام اجتماعی می‌پردازد. البته او افراد جامعه را به‌عنوان اجزای عنصری نظام اجتماعی تلقّی نمی‌کند. او خانواده، طبقات و شهرها را به ترتیب به سلول‌ها، بافت‌ها و کل بدن موجودات زنده تشبیه می‌کند (قائمی‌نیا،۱۳۷۹)

از نظر کنت عوامل استقرار نظم عبارت ‌اند از:

الف) وجود نهادهای مرتبط با یکدیگر در سطح جامعه: خانواده و طبقات اجتماعی، که در واقع استخوان ‌بندی جامعه را تشکیل می‌دهند.

ب) زبان: از نظر کنت زبان ظرفی است که در بستر آن ما با یکدیگر و با مردمی‌که در گذشته زندگی می‌کرده‌اند ارتباط برقرار می‌کنیم، و دارای فرهنگی مشترک می‌شویم. زبان، ما را به هم‌ زبان‌های ما پیوند می‌‌دهد و بدون یک زبان مشترک، انسان‌ها هرگز نمی‌توانند به همبستگی و توافق دست یابند و در نتیجه هیچگونه سامان و نظمی‌امکان‌پذیر نمی‌شود.

ج) نظام اعتقادی مشترک: از نظر کنت جامعه برای نظم نیاز به ارزش‌های مشترکی دارد که این امر اغلب از طریق دین ایجاد می‌گردد. دین باعث ایجاد ارزش‌های مشترک می‌شود و همبستگی اجتماعی را تسهیل می‌کند.

د) تقسیم کار: جامعه دارای نهادها و گروه‌های مختلف شغلی و اجتماعی است که با افزایش جمعیت، هر کدام در امور خاصی تبحر و تخصص بیشتری یافته‌اند. این وابستگی باعث تسهیل در نظم اجتماعی می‌شود چرا که نیازهای این گروه‌‌ها نسبت به هم، آن‌‌ها را در ارتباطی مستمر و مداوم با یکدیگر نگه می‌دارد. تقسیم کار از طریق ایجاد حس وابستگی به دیگران، باعث افزایش همبستگی انسان می‌شود (لوییس،۱۳۸۰ )

 

دورکیم، ریشۀ پدیده ‌های اجتماعی را در محیط اجتماعی می‌جوید نه در نهاد انسان. وی استدلال‌هایی از نوع استدلال‌هابز که قرارداد را اساس نظم اجتماعی می‌داند، طرد می‌نماید. به نظر وی نظم اخلاقی (مجمعه قوانین حاکم بر نظام اجتماعی) عبارت است از: عنصر اصلی تداوم حیات اجتماعی که برخلاف تغییرات، در روابط ما و اجزایی که سازنده آن است، استمرار مییابد.

از نظر دورکیم جامعه یک هستی اخلاقی است بر فراز هستی‌های فردی. اخلاق، عینیتی جمعی است که در فرد درونی و بازنمایی می‌شود و به انسان را فردیت می‌بخشد. انسان در وضعیت طبیعی، چنان‌که‌هابز می‌گوید، دارای هستی اخلاقی نیست و خودسرانه تنها در پی رفع امیال و نیازهای خود است. خودِ اخلاقی که پیش شرط فردیت اخلاقی است تنها در جامعه شکل می‌گیرد، لذا فردیت نمی‌تواند وجود داشته باشد مگر این‌که اخلاقی باشد و یک پدیده نمی‌تواند اخلاقی باشد مگر این‌که جمعی باشد.

با این شرح می‌توان پی برد که مسئلۀ دورکیم، مسئلۀ اجتماعی شدن است و فردیت یافتن تنها ذیل اجتماع اخلاقی ممکن است. بدین ترتیب از نظر دورکیم “شخصیت” پاره اجتماعی فرد محسوب می‌شود و اجتماعی بودن‌ اش به ‌واسطه اخلاقی بودن تضمین می‌گردد. اخلاقی بودن یک هستی، موجودیتی بیرون از اجتماع نیست بلکه دقیقاً درون اجتماع است. دورکیم معتقد است که «اخلاق یک واقعیت است و نه لزوما یک امر مادی. خوب بودن مترادف با اخلاقی بودن نیست. امر اجتماعی منبعی است که اصولِ تبدیل فرد به انسان، از آن ‌جا می‌آیند و بدین ترتیب یک شخص [شخصیت] را خلق می‌کند . بدین ترتیب خوب و بد بودن چیزی بیرون از جامعه نیست، بلکه امر اجتماعی آن را محول می‌کند و در درون جامعه است.

 

دورکیم معتقد است که در فردگراییِ عصر حاضر، فرد دیگر یک مفهوم انتزاعی و فلسفی نیست بلکه واقعیتی اجتماعی است که باید بدان تسلیم شد، چرا که در تمامی‌حیات ما تنیده شده و باید تمامی‌سازمان اخلاقی مان را بر حسب آن، مورد بازنگری قرار دهیم. بدین ترتیب فردگرایی درتقابل با جمع گرایی و وجدان جمعی نیست بلکه در تقابل با نظریه‌های اصالت سودی است که در بهترین حالت بر پایه یک فردگرایی خود محور استوار شده است.

 دورکیم بیان می‌دارد که اگر نشان و جایگاه فرد از ویژگی‌های فردی او می‌آید و از ویژگی‌هایی است که او را از دیگران متمایز می‌کند، لذا فردگراییِ اخلاقی در جامعه ارگانیکِ مدرن، شیوه ای از حفظ وجدان جمعی مدرن، با محوریت تقدس فردی و حقوق فردی می‌باشد. در واقع فرد و فردگرایی ارزش خود را از منبعی بالاتر می‌گیرد: از چیزهایی که او با دیگران به اشتراک گذاشته.  اما این امور به تمامی‌در درون فرد جای ندارند، بلکه در بین تمامی‌افراد توزیع شده اند؛ با این اوصاف فرد نمی‌تواند ارزش‌های فردگرایانه را بدون اینکه خود را ملزم به بیرون آمدن از خویش و ارتباط با دیگران کند پیگیری نماید.

 

اگر اهداف و راه ‌های رسیدن به هدف نزد تک تک افراد جامعه درونی شود و ساختار‌های اجتماع،  وسایل مشروع را به راحتی جهت رسیدن به اهداف ارزشمند در اختیار اعضای جامعه قرار دهد و بدین‌گونه در انجام وظیفه ذاتی خود شایسته عمل کند، می‌توان پیش‌بینی کرد در جامعه کششی جهت انحراف از هنجارها نخواهیم داشت. بنابراین در هر جامعه، همرنگی با هدف ‌ها و راه‌‌های نهادی شده، عمومی‌‌ترین پاسخ به فشارهای اجتماعی است و بدون این راهِ انطباقی، هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند ثبات و تداوم خود را حفظ کند.
پر واضح است در این فرایند، نظام اجتماعی، دو کارکرد ذاتی به عهده دارد به نحویکه لازم و ملزوم یکدیگر هستند. نخستین و مهم ‌ترین وظیفه، پیشگیری از وقوع انحراف و دومین کارکرد، نظارت اجتماعی است. بنابراین نظارت اجتماعی بدون اجتماعی کردن افراد جامعه بی‌فایده تلقی می‌شود. به عبارتی دیگر، جامعه بایستی امکان و فرصت رشد و شکوفایی افراد را به شکل فرصت‌های برابر برای همه شهروندانش مهیا کند  و از سوی دیگر با کارهای فرهنگی مستمر اهداف ارزشی و هنجارهای حاکم بر جامعه را در افراد درونی کند که بهترین شیوه برای انتظام اجتماعی در هر جامعه‌ای است. به عبارتی می‌توان چنین گفت که اگر نظام اجتماعی هنجارهای جامعه را در درون افراد تبدیل به وجدان کند، آنگاه شاهد کمترین بی ‌نظمی‌در جامعه هستیم، لذا نظارت ‌های اجتماعی برای انتظام جامعه هنگامی‌اثر بخشی بهینه را داراست که نظام اجتماعی در کارکرد اولیه ‌اش، یعنی همان تأکید و درونی کردن ارزش‌های فرهنگی، موفق عمل کرده باشد.

 

دکتر مرجان خودی


 

منابع

امیل دورکیم، درباره تقسیم کار اجتماعى، ترجمه باقر پرهام، بابل، کتابسراى بابل، ۱۳۶۹، ص ۹۲٫

چلبی مسعود. جامعه‌شناسی نظم. تهران: انتشارات نی؛۱۳۷۵، ص ۲۴٫

ورسلی پیتر. نظریه‌های جامعه‌شناسی نظم. ترجمه سعید معیدفر. تهران:انتشارات جامعه‌شناسان؛۱۳۸۸، ص ۵۲٫

قائمی‌نیا علیرضا. درآمدی به منشأ دین. قم:انتشارات معارف؛۱۳۷۹، ص ۱۱۴٫

کوزر لوییس. زندگی و اندیشه بزرگان جامعه‌شناسی. ترجمه محسن ثلاثی. تهران:انتشارات علمی؛۱۳۸۰، ص ۸۵٫

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شش − 2 =

//]]>