همبستگی اجتماعی، موسسه ماه شید خرد
همبستگی اجتماعی
۱۳۹۶-۱۱-۰۱
اناگرام در قاب نظریه پنج عاملی صفات- بخش دوم و پایانی
اِناگرام در قاب نظریۀ پنج عاملی صفات – بخش دوم و پایانی
۱۳۹۶-۱۱-۰۴
زادروز حماسه سرای ایرانی، فردوسی

زاد روز حماسه سرای ایرانی، فردوسی و روح شاعرانگی ایرانی

 

 اول بهمن ماه سال ۳۱۹ هجری شمسی، روزی است که در آن «حکیم ابوالقاسم فردوسی» حکیم سخن، حکیم توس و استاد سخن پا به عرصه وجود گذاشت. این روز بهانه و فرصتی شد تا با دوستداران فرهنگ و هویت بابی تازه از یک ویژگی برجسته در ایرانیان گشوده شود.

بدون شک نام کتاب ارزشمند پنج اقلیم حضور، به قلم دکتر داریوش شایگان بر دوستان ادب و ادبیات آشنا است. نگارنده در این کتاب به بعد فلسفی و معنوی در برخی از شعرای ایران نظر دارد. استاد فرهیخته، داریوش شایگان در این اثر خود، فردوسی، خیام، مولوی، سعدی و حافظ را در پنج بخش مجزا بررسی می‌کند و در عین تواضع و فروتنی، این متفکر ایرانی، در پیشگفتار کتابش بحثی درباره روح شاعرانگی در ایرانیان دارد. در اشاره بر اینکه چگونه و به چه علت او این خصلت را به ایرانیان نسبت می‌دهد. این محقق اندیشمند بر این باور است که بی دلیل نیست که ایرانیان از میان همه شعرا و ادبای خود این پنج شاعر را برگزیده اند. او در بیان ارج ومنزلت ایرانیان به این شعرا نوشته است: «از میان صدها شاعری که تاریخ ادبیات ایران به خود دیده است، ایرانیان تنها پنج شاعر (یا به عقیده برخی شش شاعر) را در مقام نمونه‌های اعلای بینش شاعرانه خویش برگزیده اند. جایگاه ممتاز این شاعران در تفکر ایرانی، صرفا ثمره صفات استثنایی آنان نیست بلکه این پنج شاعر، هر یک به تناسب نبوغ خاص خود، نماینده تبلور یک جریان بزرگ تبار شناسی فکری هستند که سبک و سیاق و شیوه ای منحصر به فرد را در بازتاب نحوه ویژه جهان شناسی خود در پیش می‌گیرند».

 

برای مثال او فردوسی را مظهر اوج حماسه ای می‌داند که با تاثیر از اساطیر اوستایی و افسانه‌های پارتی و ساسانی، چندی پس از ورود اعراب مسلمان به ایران در پی بازیابی هویت ایرانی احیا شده است. شاهنامه از جوهر هستی می‌گوید و چگونه زیستنی جاودانه. شاهنامه به حق سند ملی خاطره قومی‌ایرانیان است.
هم چنین شایگان به عمرخیام و انتخاب وی در میان این پنج شاعر نیز اشاره کرده است و اعتقاد دارد، عمرخیام با این که اصالت دقیق رباعیاتش همچنان پس از گذر سالیان دراز محل مباحثه است، مظهر نوعی تعارض در نبوغ ایرانی است، که طی آن جریان‌های متناقض، مانند ایمان و شک، اطاعت و عصیان و لحظه و ابدیت در مواجهه با یکدیگر قرار می‌گیرند.

وی عمر خیام را تجسم فردیت تقلیل ناپذیر روحی می‌داند و می‌نویسد: «عمرخیام، نه سر تسلیم به ایمان دارد نه به کفر، نه به دنیا نه به آخرت، نه به یقین تعبدی نه به شک دستوری؛ روحی که دنیا را به سان تصاویری پی درپی می‌بیند که گِرد «فانوس خیال»، چندی پدیدار می‌شوند و سپس در «صندوق عام» ناپدید. این شخصیت استثنایی با بهره مندی از هوشیاری منحصر به فردی که قادر است اسطوره زدایی کند، مظهر وجهی از جهان بینی ایرانی است».

 

شایگان در ادامه توضیح انگیزه خود در انتخاب شعرای این کتاب به مولانا اشاره می‌کند و او را اوج تکامل نوعی از سنت عرفانی می‌داند و می‌گوید: «پیشنیه تبار شناسی مولانا با گذر از حلاج و بایزید بسطامی‌به سنایی و عطار می‌رسد. بی سبب نیست که ایرانیان برای شاهکار بزرگ وی ــ مثنوی ــ شأنی شامخ در حد تقدس قائل اند. مولانا از سرایندگان عشق است».

شایگان در نقش آمرانه آداب اجتماعی ایرانیان از سعدی یاد می‌کند و درکتاب خود می‌گوید: «او نه فقط سرمشق و گل سرسبد «اومانیتاس» یا همان آداب و فرهنگ ایرانی است بلکه ویژگی تعلیمی‌تفکر او با اتکا بر عقل سلیم، اعتدال و عقل معاش، آثارش را برای ایرانیان به قانون طلایی رفتار اجتماعی انسان متمدن بدل کرده است».

حافظ از منظر داریوش شایگان، «ترجمان الاسرار» ادب فارسی و شاعری منحصر به فرد است. در شعر حافظ، تعادل بین صورت و محتوا در جریان تکاملی تجربه ناپذیر شکل می‌گیرد. مصراع‌های اشعارش اغلب متقارن ، فاقد توالی زمانی و گاه ارتباط با یکدیگرند.

 

اما آنچه در اینجا می‌شود، همان روح شاعرانگی ایرانیان است. کمتر خانواده ای از ایرانیان را می‌شود دید که در آن مفهوم و معنای شعر جایی نداشته باشد. در کمتر خانواده ای از ایرانیان می‌شنویم که هر چند والدین شان همچنان بر تحصیلات عالیه فرزندان خود تاکید دارند، بر جایگاه ادب و شعر و استعاره نظر نداشته باشند. دلپذیرتر اینکه شاهد دوستدارانی از شعر و ادب پارسی هستیم که شاید حداقل تحصیلاتی هم نداشته و ندارند و لیکن سینه به سینه به نقل ابیات این شاعران می‌پردازند. گویی شعر و شاعرانگی در این جامعه و روح جمعی این جامعه نشستی عمیق دارد. گویی این ویژگی بیانی از ناگفته‌ها و گفته‌هایی است که به نغز بیان می‌شود و مرهمی‌بر این نگاه باریک بین شاعرانه این مردم دارد. گویی این مردم در طول سالیان دراز در زندگی زیسته شان آموخته اند تا اینگونه گفته‌های خود را در استعاره و ایجاز و ایهام بیان کنند. البته در توجه به کلام داریوش شایگان باید به نقش فردوسی و مولوی و به ویژه حافظ در زندگی مردم بیشتر تامل کرد. حافظ در زندگی روزمره مردم است. تردیدی ندارم که بسیاری از ما نه فقط در سفره  هفت سین خود، نه فقط به عنوان هدیه ارزشمند برای دوستی عزیز که حافظ را در کنار زندگی روزمره خود داریم. بی شک در طول روز بسیار برای هریک از ما اتفاق افتاده است که از دست دستفروش فال حافظ، نیتی کنیم و فالی بگیریم. مدیر مرکز حافظ شناسی درگفتگویی  دلیل علاقه مندی مردم به حافظ را با هفت دلیل بیان کرده و اظهار می‌کند: نخستین دلیلی که مردم برای تصمیمات شان به غزلیات حافظ می‌آویزند معماری کلام خواجه اهل راز است زیرا که حافظ در معماری کلام،در ساخت سخن هنری و پیوند واژگان و تراکم معانی،سرآمد سخنوران پارسی است.

 

دکتر کاووس حسن لی می‌گوید: غزل حافظ به مثابه قصری با شکوه می‌ماند که درون آن با لایه‌های تودرتو آراسته شده و خوانندگان اشعار وی به مثابه بازدیدکنندگان این قصر با شکوه هستند که محو تماشا شده و اجازه ورود می‌خواهند و در این میان آنان که در اشعار وی تحقیق و تفحص می‌کنند مجوز ورود به این قصر را ازآن خود کرده اند.

استاد دانشگاه ادبیات شیراز با ذکر دومین دلیل، شعر حافظ را به منشوری چند وجهی تشبیه کرد که از هر سو به آن بنگری رنگ و نقشی دیگر را بازمی‌تابد.

 

حافظ، موسسه ماه شید خرد، دکتر مهشید رضوی رضوانی

 

وی، شعر حافظ آینه ای برای دوره‌های مختلف است که قرن‌هاست مردم ما را از ریا و تزویر دوری می‌دهد و لبه تیغ تیز اشعارش به سمت زشتی‌ها و پلشتی‌هاست.

مدیر مرکز حافظ شناسی تاکید می‌کند: حافظ یک دردمند اجتماعی است و هیچ گاه از درد و رنج‌های مردم غافل نمی‌شود،اما همواره مردم را به شاد زیستن دعوت کرده و شادزیستن را سرلوحه کار و زندگی سالم  می‌پندارد.

این استاد می‌گوید که  بیزاری حافظ  از آزار و اینکه حافظ  آزار را همواره نکوهش می‌کند و همه را به گره گشایی دعوت می‌نماید از دیگر دلایل رویکرد مردم به خواجه اهل راز است. و اینکه مردم همواره بر این باور بوده اند که حافظ با عالم بالا در ارتباط بوده و لذا سال‌ها  او را لسان الغیب خطاب می‌کرده اند.

 

 شعر حافظ گویی راه بر ما می‌گشاید تا در التهاب روزگار دمی‌در کنار او بیاساییم و در کنار بهجت و نشاط از این ابیات نظری به بالا و معنا راه گشایش بر روز و روزگار خود بگشاییم. روح شاعرانگی در ایرانیان گویی نظر به خلوت معنایابی بر هستی وجودی ایرانیان دارد که در التهاب‌های مکرر و پیاپی در زندگی شان به پرسش‌های عمیق فلسفی معنوی بر می‌آیند. 

 

دکتر مهشید رضوی رضوانی

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 × 4 =

//]]>